د بمونو مور؛ ایا د ایران اتومي تاسیسات ویجاړولی شي؟
د ایران د نطنز اتومي تاسیساتو ته نژدې، د غرونو په منځ کې، یوه داسې مجموعه د نړیوالو پوځي او امنیتي بحثونو مرکز ګرځېدلې چې د ځمکې لاندې برخو د ژوروالي او فعالیتونو په اړه یې لا هم ډېرې پوښتنې بېځوابه دي.
اوس د امریکا د یوې سترې غیراتومي وسلې نوم له دغې مجموعې سره تړل شوی دی. هغه وسله چې په افغانستان کې یې کارولو یو وخت د نړۍ پام ځان ته اړولی و.
د بمونو مور د امریکا له ځواکمنو غیراتومي بمونو څخه دی، خو پوښتنه دا ده چې ایا د دې وسلې پراخه چاودنه د ایران د غرونو په ژورو کې کلک اتومي تاسیسات هم ویجاړولی شي؟
د سياېناېن د راپور له مخې، د امریکا پوځ د ولسمشر ډونالډ ټرمپ په لارښوونه د ایران پر اتومي تاسیساتو او د انرژۍ پر زیربناوو د احتمالي برید لپاره بېلابېل انتخابونه ارزولي دي. د بمونو مور
په دغو انتخابونو کې د GBU-43/B بم احتمالي کارول هم یاد شوي دي.
خو د پوځي انتخابونو ارزول د برید د وروستۍ پرېکړې معنا نه لري.
د بمونو مور؛ د نړۍ له ځواکمنو غیراتومي وسلو څخه یوه
د دې وسلې کیسه په ۲۰۰۳ میلادي کال کې پیلېږي؛ هغه مهال چې امریکا پر عراق د بریدونو لپاره چمتووالی نیوه.
امریکايي پوځ داسې بم جوړ کړ چې د یوې پراخې چاودنې له لارې د ځمکې پر سطحه ستر تخریب رامنځته کړي او پر مخالفو ځواکونو رواني فشار هم واچوي.
د دې بم رسمي نوم GBU-43/B Massive Ordnance Air Blast دی چې په لنډ ډول MOAB بلل کېږي.
د همدې لنډیز له تورو څخه یې مشهور نوم هم جوړ شوی: Mother of All Bombs، یعنې د ټولو بمونو مور.
له ۲۰۰۳ کال څخه د یوې سترې وسلې د جوړېدو کیسه
د بمونو مور شاوخوا ۹ زره او ۸۰۰ کیلوګرامه وزن لري او اوږدوالی یې له نهو مترو څخه زیات دی.
دا اتومي وسله نه ده، بلکې د دودیزو چاودېدونکو موادو په وسیله یوه ډېره پیاوړې چاودنه رامنځته کوي.
دغه بم د سپوږمکۍ پر بنسټ د موقعیت معلومولو سیستم په مرسته هدایت کېږي.
د لویې اندازې او ډېر وزن له امله، له ځانګړو پوځي ترانسپورتي الوتکو څخه غورځول کېږي.
کله چې وچوي، د فشار ستره څپه او د دوړو لویه ورېځ رامنځته کوي چې له لرې واټن څخه هم لیدل کېدای شي.
خو د چاودنې لویوالی په دې معنا نه دی چې بم به د ځمکې لاندې هر ډول کلک جوړښت ویجاړ کړي.
هغه ورځ چې د ننګرهار غرونه ولړزېدل
د ۲۰۱۷ کال د اپرېل په میاشت کې د افغانستان د ننګرهار ولایت د اچین ولسوالۍ په مامند درې سیمه کې یوه ستره چاودنه وشوه.
امریکايي ځواکونو د داعش ډلې پر هغو غارونو او تونلونو بم وغورځاوه چې وسلهوالو ترې د پټنځایونو په توګه کار اخیست.
دا په جګړه کې د MOAB لومړنۍ پېژندل شوې کارونه وه.
د بمونو مور په دغه برید کې د داعش د تونلونو د شبکې د ځینو برخو د ویجاړولو لپاره وکارول شوه.
امریکايي چارواکو وویل چې برید د وسلهوالو ځینې پټنځایونه له منځه وړي دي.
افغان چارواکو هم هغه مهال د داعش د لسګونو غړو د وژل کېدو خبر ورکړی و، خو د مرګژوبلې د ټولو ادعاوو خپلواک تایید محدود و.
دغه برید د نړۍ پام ځان ته واړاوه او د داسې ځواکمنو وسلو د پوځي اغېز او بشري پایلو په اړه یې پراخ بحثونه راوپارول.
خو د ننګرهار غارونه او د ایران د غرونو په ژورو کې احتمالي کلک اتومي تاسیسات یو ډول جوړښت نه لري.
له همدې امله، په افغانستان کې د دغه بم کارول د ایران پر ژورو تاسیساتو د هغه د بریالیتوب ضمانت نه شي کېدای.
له MOAB څخه تر GBU-57 پورې؛ د دوو ځواکمنو بمونو توپیر
د بمونو مور په اصل کې د ځمکې پر سطحه یا هغې ته نژدې د یوې پراخې چاودنې لپاره جوړه شوې ده.
د دې وسلې د چاودنې فشار کولای شي ودانیو، پوځي تجهیزاتو او سطحي تاسیساتو ته پراخ زیان ورسوي.
خو د ځمکې ژورو ته د ننوتلو لپاره نه ده طرحه شوې.
د امریکا په پوځي وسلو کې GBU-57 بیا له دې بم سره مهم توپیر لري.
GBU-57 شاوخوا ۱۳ زره او ۶۰۰ کیلوګرامه وزن لري او د ژورو، کلکو ځمکنیو پناهځایونو د ویجاړولو لپاره جوړ شوی دی.
دغه بم د خاورې، ډبرو او کلکو ساختماني طبقو د نفوذ لپاره طرحه شوی، په داسې حال کې چې MOAB تر ډېره د پراخې چاودنې پر فشار تکیه کوي.
امریکا تر دې وړاندې د ایران پر اتومي تاسیساتو په بریدونو کې له GBU-57 بمونو څخه هم کار اخیستی دی.
خو د هرې وسلې اغېز د هدف په ژوروالي، د ډبرو په جوړښت او د تاسیساتو په پیاوړتیا پورې تړلی وي. د بمونو مور د بمونو مور
د ایران په غرونو کې څه پټ دي؟
د ایران د نطنز اتومي تاسیساتو ته نژدې یوه غرنۍ سیمه شته چې په نړیوالو راپورونو کې د Pickaxe Mountain یا کلنګګزلا په نوم یادیږي.
امریکا او اسرائیل ادعا کوي چې ایران ښايي د خپل اتومي پروګرام ځینې برخې په دې غرنۍ مجموعه کې ځای پر ځای کړې وي.
د لوېدیځو ارزونو له مخې، د دغې مجموعې ځینې برخې د کلکو ډبرو تر شا، د ځمکې په ژورو کې جوړې شوې دي.
خو د تاسیساتو دقیق ژوروالی، دننه تجهیزات او د فعالیتونو څرنګوالی یې په خپلواکه توګه په بشپړ ډول نه دي تایید شوي.
همدا نامعلوم وضعیت د احتمالي پوځي برید د پایلو ارزونه ستونزمنوي.
ایا یوه ستره چاودنه ژور اتومي تاسیسات ویجاړولی شي؟
د سياېناېن د راپور له مخې، د امریکا د پوځي پلانونو له بحثونو سره اشنا سرچینې د MOAB د اغېزمنتیا په اړه شکونه لري.
د هغوی په وینا، د بمونو مور د ځمکې پر سطحه پراخ تخریب رامنځته کولای شي، خو د کلکو غرنیو ډبرو تر شا د ژورو تاسیساتو د ویجاړولو لپاره نه دی جوړ شوی.
دغو سرچینو ویلي چې د بم چاودنه ښايي د غره پر سطحه ستر زیانونه واړوي، خو دا به روښانه نه کړي چې د ځمکې لاندې اصلي تالارونه او تجهیزات څومره زیانمن شوي دي. د بمونو مور د بمونو مور د بمونو مور د بمونو مور د بمونو مور د بمونو مور د بمونو مور د بمونو مور
له همدې امله، د چاودنې د ځواک او د یوه اتومي تاسیسات د بشپړ ویجاړېدو ترمنځ مهم توپیر شته.
د کارپوهانو اختلاف؛ د بم ځواک که د غره کلکوالی؟
د اتومي چارو کارپوه ډیویډ البرایټ بیا د دې وسلې د احتمالي اغېز په اړه یو څه بېل نظر لري.
هغه پر اېکس ټولنیزې شبکې لیکلي چې د MOAB د کارولو احتمال باید په اسانه رد نه شي.
د البرایټ په ارزونه، د بم پیاوړې چاودنه ښايي د ځینو تونلونو د ننوتلو لارو او د هغوی د محافظتي جوړښتونو د زیانمنېدو لامل شي.
خو د دې احتمال منل د ځمکې لاندې د اصلي تاسیساتو د بشپړ ویجاړېدو د تایید معنا نه لري.
البرایټ د کلنګګزلا وضعیت د نطنز او اصفهان له ځینو ځمکنیو تاسیساتو سره هم پرتله کړی دی.
د هغه په وینا، د دغو تاسیساتو د ځینو پېژندل شویو لارو له تړل کېدو وروسته د دننه فعالیتونو په اړه کره معلومات محدود شوي دي.
د بمونو مور په اړه د کارپوهانو اساسي اختلاف همدلته دی: ایا د ځمکې پر مخ یوه ستره چاودنه د غره په ژورو کې د فعالیتونو د درولو لپاره کافي ده؟
تر اوسه د دې پوښتنې لپاره کوم قطعي او د ټولو له خوا منل شوی ځواب نشته.
ټرمپ ولې د دې وسلې د کارولو احتمال مطرح کړی؟
د اکتوبر په ۱۵مه، سياېناېن د امریکايي چارواکو په حواله راپور ورکړ چې د ټرمپ ادارې د ایران پر ضد نوي پوځي انتخابونه چمتو کړي دي.
په دغو انتخابونو کې د ایران د انرژۍ پر زیربناوو او د اتومي پروګرام له اړوندو تاسیساتو سره تړلو هدفونو احتمالي بریدونه شامل دي.
د راپور له مخې، د امریکا ځینې چارواکي د داسې انتخابونو په لټه کې دي چې له پراخو ځمکنیو عملیاتو پرته د پام وړ پوځي او سیاسي پایله ولري.
دغو سرچینو ویلي چې د محدودو بریدونو او ورپسې د پوځي عملیاتو د پای اعلان هم د بحث وړ انتخابونو له ډلې دی.
خو دا د سرچینو د ارزونو او احتمالي پلانونو برخه ده، نه یوه اعلان شوې رسمي پرېکړه.
ټرمپ د نیوزمکس تلوېزیون سره په مرکه کې د کلنګګزلا پر مجموعې د احتمالي برید خبره وکړه.
هغه د MOAB بم د ځواک په اړه وویل چې د یوه کوچني اتومي بم په څېر دی، خو ټینګار یې وکړ چې دا اتومي وسله نه ده.
نوموړي د ایران پر ضد د اتومي وسلو کارول او د امریکايي ځمکنیو ځواکونو لېږل هم رد کړل.
د ټرمپ څرګندونو د احتمالي برید بحث نور هم پراخ کړ، خو هغه د MOAB د کارولو قطعي پرېکړه تایید نه کړه.
د احتمالي برید بشري او سیاسي خطرونه
د دې وسلې د کارولو په اړه بحث یوازې د پوځي وړتیاوو تر کچې محدود نه دی.
د بمونو مور د پراخې چاودنې له امله د ملکي وګړو د مرګژوبلې او د شاوخوا زیربناوو د ویجاړېدو جدي خطرونه رامنځته کولای شي.
که برید د استوګنو سیمو یا ملکي تاسیساتو ته نژدې ترسره شي، اغېزې یې ښايي له ټاکلي پوځي هدف څخه واوړي.
د انرژۍ پر زیربناوو بریدونه هم د برېښنا، عامه خدمتونو او د خلکو پر ورځني ژوند اغېز لرلای شي.
ځینو کارپوهانو ویلي چې د کلنګګزلا نسبتاً لیرې موقعیت ښايي د شاوخوا استوګنو سیمو د مستقیم زیان احتمال کم کړي.
خو دا ارزونه په دې معنا نه ده چې د برید په سیمه کې د انسانانو د زیانمنېدو خطر له منځه ځي.
د پوځي چارو کارپوهان دا هم یادوي چې د یوې سترې چاودنې رواني اغېز د هغې له ستراتیژیکې پایلې سره تل برابر نه وي.
یوه وسله ښايي پراخ تخریب رامنځته کړي، خو دا په خپله د یوې جګړې د پای یا د سیاسي موخو د ترلاسه کېدو ضمانت نه شي کېدای.
ایا امریکا د برید وروستۍ پرېکړه کړې ده؟
د اکتوبر تر ۱۶مې پورې، د ایران پر ضد د MOAB د کارولو کومه رسمي او قطعي پرېکړه نه وه اعلان شوې.
سپینې ماڼۍ د حساسو پوځي پلانونو په اړه له تبصرې ډډه کړې ده.
د سپینې ماڼۍ ویاند ویلي چې ولسمشر د ایران د اتومي وسلو د ترلاسه کولو د مخنیوي لپاره بېلابېل انتخابونه پر مېز ساتلي دي.
ټرمپ تر دې وړاندې ویلي وو چې د نومبر د درېیمې نېټې تر منځمهالو ټاکنو مخکې به پر ایران نوی برید ونه کړي.
خو د کلنګګزلا په اړه د هغه وروستیو څرګندونو د احتمالي برید په اړه پوښتنې بیا راپورته کړې دي.
د پوځي پلانونو چمتو کول، د هغوی تصویبول او په عمل کې پلي کول درې بېلابېل پړاوونه دي.
له همدې امله، د احتمالي برید په اړه خپاره شوي راپورونه باید د عملي شوي برید یا وروستۍ پرېکړې په توګه وړاندې نه شي.
وروستۍ پوښتنه؛ ایا د چاودنې ځواک د بریا ضمانت دی؟
د بمونو مور د امریکا له هغو وسلو څخه ده چې د چاودنې ځواک یې خورا لوړ دی او د ځمکې پر سطحه پراخ تخریب رامنځته کولای شي.
خو د ایران د غرونو په ژورو کې د کلکو اتومي تاسیساتو د ویجاړولو وړتیا یې په قطعي ډول نه ده ثابته شوې.
د کارپوهانو د اختلاف اصلي ټکی دا نه دی چې دغه بم څومره ستره چاودنه رامنځته کوي، بلکې دا دی چې د چاودنې اغېز به د غره په ژورو کې تر کومه حده ورسېږي.
همدا پوښتنه د امریکا د احتمالي پوځي انتخابونو په بحث کې لا هم بېځوابه پاتې ده.
