پر ایران د بریدونو پایلې؛ د جګړې شپږ میاشتې او شپږ مهم بدلونونه

پر ایران د بریدونو پایلې؛ د جګړې شپږ میاشتې او شپږ مهم بدلونونه. د امریکا او اسرائیل له خوا پر ایران د بریدونو شپږ میاشتې تېرې شوې، خو جګړه لا هم روښانه پای نه لري. د جګړې د پیل پر مهال د لنډې شخړې تمه کېده، خو اوس وضعیت د اوږدې او له سیاسي او اقتصادي پلوه ګرانې جګړې بڼه خپله کړې ده.

په دې موده کې ایران خپل حکومت او د ځواب ورکولو پوځي ظرفیت ساتلی، خو درانه پوځي او اقتصادي زیانونه یې لیدلي دي. د هرمز تنګي وضعیت هم د جګړې له تر ټولو مهمو نړیوالو پایلو څخه دی.

۱- د ټرمپ پر سیاسي وضعیت فشار

د پر ایران د بریدونو پایلې په امریکا کې هم سیاسي اغېز لري. د جګړې دوام د ټرمپ لپاره له هغه انتخاباتي دریځ سره ستونزه جوړوي چې پکې یې د اوږدو منځني ختیځو جګړو د مخنیوي ژمنه کړې وه.

د Reuters د راپور له مخې، په امریکا کې د جګړې ملاتړ محدود شوی او د ۲۰۲۶ منځمهاله ټاکنو ته په نږدې کېدو سره د جګړې سیاسي لګښت د جمهوري غوښتونکو لپاره د اندېښنې وړ ګرځېدلی دی.

د جګړې له امله د انرژۍ بیې او د ژوند لګښت هم د امریکايي کورنیو پر وضعیت فشار اچولی دی. د همدې موضوع سیاسي اغېزې د ټرمپ د ادارې لپاره له مهمو ننګونو څخه ګڼل کېږي.

۲- د نړیوال اقتصاد او انرژۍ بازار اغېزمنېدل

د پر ایران د بریدونو پایلې یوازې په ایران او امریکا پورې محدودې نه دي پاتې شوې. د هرمز تنګي د اوږدې مودې ګډوډېدو له امله د تېلو او نورو انرژۍ محصولاتو نړیوال بازار له جدي فشار سره مخ شوی دی.

د IMF په وینا، د جګړې له امله د هرمز تنګي له لارې د تېلو او تصفیه شوو محصولاتو شاوخوا ۲۰ میلیونه بېرله ورځنی جریان اغېزمن شوی، چې د نړۍ د ورځني مصرف نږدې پنځمه برخه جوړوي.

IMF په جولای کې د ۲۰۲۶ کال نړیوال اقتصادي رشد درې سلنه اټکل کړی و. دغه بنسټ وايي، د جګړې دوام، د انرژۍ بیې او د هرمز تنګي وضعیت لا هم د نړیوال اقتصاد لپاره مهم خطرونه دي.

خو نړیوال اقتصاد تر اوسه له تمې سره سم د لوی رکود پر لور نه دی تللی. د تېلو ستراتیژیکو زېرمو کارول، له خلیج څخه بهر د تولید زیاتوالی او د انرژۍ د بدیلو سرچینو پراختیا د فشار یوه برخه کمه کړې ده.

۳- ایران لا هم د جګړې توان لري

د پر ایران د بریدونو پایلې ښيي چې د امریکا او اسرائیل له درنو بریدونو سره سره ایران له پوځي پلوه بشپړ له منځه نه دی تللی.

ایران لا هم د توغندیو او بې‌پیلوټه الوتکو د کارولو وړتیا لري. د هرمز تنګي پر تګ راتګ یې هم د پام وړ اغېز ساتلی دی.

امریکايي چارواکي ادعا کوي چې د ایران د هوايي دفاع، سمندري او پوځي ظرفیتونو لویه برخه یې زیانمنه کړې ده. خو دا شمېرې باید د امریکا د پوځ د ارزونې په توګه وړاندې شي، نه د خپلواک تایید شوي حقیقت په توګه.

له بلې خوا، Reuters راپور ورکړی چې واشنګټن اوس د نورو پراخو بریدونو پر ځای پر اقتصادي فشار تمرکز زیات کړی دی.

۴- په منځني ختیځ کې بې‌ثباتي زیاته شوې

له پر ایران د بریدونو پایلې یوه مهمه برخه په سیمه کې د امنیتي وضعیت بدلون دی.

د هرمز تنګي د تګ راتګ محدودیتونو د خلیجي هېوادونو اقتصادونه او د نړیوالې سوداګرۍ مسیرونه اغېزمن کړي دي. د تېلو او تصفیه شوو محصولاتو د انتقال ستونزې د بیمې، ترانسپورټ او سوداګرۍ پر لګښتونو هم فشار اچولی دی.

په همدې حال کې، د جګړې د پای ته رسېدو لپاره ډیپلوماتیکې هڅې هم روانې دي. د قطر او پاکستان په منځګړیتوب د جون هوکړې هڅه کړې وه چې د جګړې او د هرمز تنګي د وضعیت لپاره لاره هواره کړي، خو خبرې وروسته له خنډ سره مخ شوې.

د اګست په ۲۸مه Reuters راپور ورکړ چې ایران د هرمز تنګي د عادي تګ راتګ د بیا پیل لپاره د خپلو شرطونو د جوړولو هوکړه کړې ده.

۵- د ایران اتومي پروګرام سخت زیانمن شوی

د پر ایران د بریدونو پایلې د ایران پر اتومي پروګرام هم څرګندې دي. د امریکا او اسرائیل په بریدونو کې د ایران مهم اتومي تاسیسات زیانمن شوي دي.

خو د ایران د غني شوو یورانیمو د اوسني وضعیت په اړه لا هم بشپړ وضاحت نشته. AP راپور ورکړی چې شاوخوا ۴۴۰ کیلوګرامه غني شوی یورانیم د بریدونو له سیمو سره تړاو لري، خو د هغه دقیق اوسنی ځای او وضعیت روښانه نه دی.

د اتومي انرژۍ نړیوالې ادارې د بشپړ لاسرسي نشتوالی هم د دې موضوع ارزونه ستونزمنوي. له همدې امله دا ویل چې د ایران اتومي پروګرام په بشپړ ډول له منځه تللی، له موجودو معلوماتو څخه دفاع کېدونکې پایله نه ده.

د امریکا د استخباراتي ارزونو له مخې، بریدونو د ایران د اتومي وړتیا د بیا رغولو بهیر ځنډولی، خو د پروګرام د راتلونکي په اړه لا هم جدي پوښتنې پاتې دي.

۶- د امریکا پر پوځي زېرمو فشار

د پر ایران د بریدونو پایلې د امریکا پر پوځي ظرفیت هم اغېز لري.

د شپږ میاشتني جګړې پر مهال امریکا د پرمختللو توغندیو، دفاعي سیستمونو، الوتکو او نورو پوځي تجهیزاتو پراخ استعمال کړی دی. د امریکا د مهماتو د زېرمو کمېدل د جګړې له مهمو اوږدمهالو اغېزو څخه بلل کېږي.

امریکا له اروپا او اسیا ـ پسفیک سیمو څخه هم ځینې پوځي تجهیزات او ځواکونه منځني ختیځ ته انتقال کړي دي. دا وضعیت د نړۍ په نورو سیمو کې د امریکايي ځواکونو د چمتووالي په اړه پوښتنې پیدا کوي.

د پر ایران د بریدونو پایلې په دې برخه کې یوازې د جګړې د میدان زیانونه نه دي؛ بلکې د اوږدې جګړې لپاره د مهماتو، دفاعي سیستمونو او مالي سرچینو د دوام موضوع هم مطرح کوي.

د جګړې راتلونکی لا هم نامعلوم دی

د پر ایران د بریدونو پایلې تر شپږو میاشتو وروسته یو متضاد انځور وړاندې کوي. امریکا او اسرائیل د ایران پوځي او اتومي ظرفیتونو ته درانه زیانونه اړولي، خو ایران تسلیم شوی نه دی.

له بلې خوا، د هرمز تنګي ګډوډي نړیوال اقتصاد ته فشار ورکوي. د انرژۍ بازارونه، سیمه‌ییز امنیت او د امریکا پوځي زېرمي هم د جګړې له اوږدوالي اغېزمنې شوې دي.

تر ټولو مهمه پوښتنه دا ده چې ایا اقتصادي فشار او پوځي زیانونه به تهران د اوږدمهاله هوکړې پر لور بوځي، که جګړه به لا هم دوام وکړي. د هرمز تنګي د بیا پرانیستلو لپاره روانې هڅې ښيي چې ډیپلوماسي د جګړې د پای ته رسولو په بحث کې بېرته مهم ځای نیولی دی.

په ټوله کې، پر ایران د بریدونو پایلې یوازې د ایران د پوځي زیانونو په شمېر نه سنجول کېږي. د دې جګړې سیاسي، اقتصادي، اتومي، پوځي او سیمه‌ییز اغېزونه لا هم روان دي، او د جګړې وروستۍ پایله به تر هغې روښانه نه شي چې د ایران او امریکا ترمنځ دایمي سیاسي حل رامنځته شي.