ایران ګواښ کړی چې که پر نظام یې برید وشي، دیمونا اټومي بټۍ به په نښه کړي. په دغه راپور کې د دیمونا مرکز د تاریخ، پټو فعالیتونو او د مردخای وانونو د قضیې په اړه بشپړ معلومات ولولئ.
د ایران ګواښ او دیمونا اټومي بټۍ
په منځني ختیځ کې د ترینګلتیا له زیاتېدو سره، یو ایراني پوځي چارواکي تازه ګواښ کړی چې که امریکا یا اسرائیل په ایران کې د نظام پرځولو هڅه وکړي، دوی به سخت ځواب ورکړي. د دغه چارواکي په وینا، په دې ځواب کې ښايي په اسرائیلو کې دیمونا اټومي بټۍ په نښه شي. ایراني چارواکو ویلي چې د انرژۍ د بنسټیزو تاسیساتو ویشتل د دوی په دفاعي تګلاره کې شامل دي او دیمونا اټومي بټۍ د دوی یو له احتمالي هدفونو څخه ده.
د دیمونا مرکز پټ فعالیتونه
که څه هم اسرائیلو هیڅکله په رسمي ډول د اټومي وسلو لرل نه دي منلي، خو دیمونا اټومي بټۍ په نړۍ کې د ډله ییزې وژنې د وسلو یو له خورا پټو ځایونو ګڼل کېږي. اسرائیل د اټومي وسلو د نه خپرولو تړون (NPT) نه دی لاسلیک کړی، ځکه خو دیمونا اټومي بټۍ د اټومي انرژۍ د نړیوالې ادارې (IAEA) تر څارنې لاندې نه ده. د استخباراتي اټکلونو له مخې، اسرائیل د ۱۹۶۰مې لسیزې راهیسې په نګب دښته کې د دغه مرکز له لارې اټومي وړتیاوې ترلاسه کړې دي.
د مردخای وانونو افشاګري
په ۱۹۸۶ کال کې دیمونا اټومي بټۍ هغه وخت د نړۍ د پام مرکز وګرځېده چې د دغه مرکز یو پخواني تخنیکي کارکوونکي، مردخای وانونو، پټ معلومات افشا کړل. وانونو له یوې بریتانوۍ ورځپاڼې سره د اسرائیلي اټومي سرګلولو په اړه انځورونه شریک کړل او ثابته یې کړه چې په دیمونا اټومي بټۍ کې څه روان دي. د دغو معلوماتو له مخې، اټکل وشو چې اسرائیل ښايي له ۱۰۰ څخه تر ۲۰۰ پورې اټومي سرګلولې ولري. وانونو وروسته د موساد لخوا له ایټالیا څخه وتښتول شو او په اسرائیلو کې په ۱۸ کاله بند محکوم شو.
دیمونا اټومي بټۍ څنګه جوړه شوه؟
د اسرائیلو اټومي هڅې په ۱۹۴۸ کال کې پیل شوې، خو د دیمونا اټومي بټۍ د جوړولو لپاره فرانسې له اسرائیلو سره پټه هوکړه وکړه. په پیل کې دا مرکز د “نساجۍ فابریکې” او “کرنیز سټیشن” په نومونو یادېده ترڅو د نړۍ پام ور وا نه وړي. په ۱۹۶۰ کال کې لومړي وزیر ډېویډ بن ګوریون بالاخره ومنله چې دا یو اټومي څېړنیز مرکز دی، خو ویې ویل چې دا د سوله ییزو موخو لپاره دی. سره له دې، په ۱۹۶۸ کال کې CIA پایله ترلاسه کړه چې په دیمونا اټومي بټۍ کې د اټومي وسلو تولید پیل شوی دی.
نړیوال غبرګونونه او دوه ګونی معیار
په منځني ختیځ کې عربي هېوادونه تل د دیمونا اټومي بټۍ په اړه اندېښمن پاتې شوي دي. هغوی امریکا په دوه ګوني معیار تورنوي، ځکه چې د اسرائیلو پر اټومي پروګرام سترګې پټوي خو د ایران او سوریې پر وړاندې سخت دریځ نیسي. په ۲۰۰۴ کال کې د اټومي انرژۍ د نړیوالې ادارې مشر هم له اسرائیلو غوښتي وو چې د اټومي وسلو د نه خپرولو له تړون سره یوځای شي او اجازه ورکړي چې دیمونا اټومي بټۍ وڅارل شي، خو اسرائیلو تر اوسه دا غوښتنه نه ده منلې.
Dostawca: PAP/EPA.
اوس چې ایران یو ځل بیا د دیمونا اټومي بټۍ د ویشتلو خبره کوي، دا وېره زیاته شوې چې په سیمه کې هر ډول نظامي تېروتنه د یوې اټومي غمیزې لامل کېدای شي.
