د طالبانو د پوځي ډرونونو وړتیا؛ افغان طالبان هڅه کوي د پوځي ډرونونو په برخه کې خپلې وړتیاوې پراخې کړي. د «وای هو واټ وای» د یوه تازه راپور له مخې، طالبان له بازار څخه سوداګریزې بېپیلوټه الوتکې اخلي، پوځي استعمال ته یې اړوي او په ورته وخت کې د خپلو ډرونونو د جوړولو هڅې هم کوي. د طالبانو د پوځي ډرونونو وړتیا د دې هڅو له امله د افغانستان د امنیتي وضعیت په بحثونو کې هم مطرح شوې ده.
سوداګریز ډرونونه پوځي استعمال ته اړول کېږي
د افغانستان د ملي امنیت پخواني عمومي رییس احمد ضیا سراج ویلي، طالبانو له واک ته له رسېدو مخکې هم له سوداګریزو ډرونونو څخه استفاده کوله او د پوځي موخو لپاره یې بدلول.
د سراج په وینا، طالبان اوس هم په عمده توګه له چینايي شرکتونو سوداګریزې بېپیلوټه الوتکې اخلي، خو د پخوا په پرتله د لوړې بیې الوتکې کاروي او هڅه کوي چې په کور دننه یې پوځي بڼه ورکړي.
د هغه د څرګندونو له مخې، د طالبانو د پوځي ډرونونو وړتیا یوازې د بهر څخه د الوتکو پر اخیستلو محدوده نه ده، بلکې د موجودو ډرونونو د بدلون او پوځي کارونې هڅې هم پکې شاملې دي.
د هند او ایران د احتمالي ملاتړ ادعا
سراج ادعا کړې چې د طالبانو د ډرونونو د پروګرام یوه برخه ښايي د هند له خوا تمویل کېږي، خو نوموړي ټینګار کړی چې تر اوسه داسې کره شواهد نشته چې د هند حکومت دې په رسمي ډول د طالبانو د ډرونونو مالي ملاتړ کوي.
نوموړي د ایران د اسلامي انقلاب ساتونکو ځواک هم د طالبانو د ډرونونو له احتمالي سرچینو څخه بللی او ویلي یې دي چې ایران طالبانو ته ځینې ثابت وزري بېپیلوټه الوتکې ورکړې دي.
د راپور له مخې، د د طالبانو د پوځي ډرونونو وړتیا د احتمالي بهرني ملاتړ موضوع هم له همدې امله له یو شمېر پوښتنو سره تړلې ده، خو د هند د رسمي مالي ملاتړ په اړه کره شواهد نه دي وړاندې شوي.
افغان انجنیران د ډرونونو په جوړولو کې
د ازبکستان د نړیوال اقتصاد او ډیپلوماسۍ پوهنتون استاد او د پرمختګ غوښتونکو اصلاحاتو مرکز شنونکي اسلامخان غفاروف ویلي، طالبان د ډرونونو د پراختیا لپاره افغان انجنیران هم استخداموي. د طالبانو د پوځي ډرونونو وړتیا؛ د پراختیا هڅې یې پراخې شوې
غفاروف ویلي چې په تېر یو کال کې یې دوه ځله افغانستان ته سفر کړی او په کابل کې یې له عامو خلکو او د طالبانو له ځینو غړو سره خبرې کړې دي.
د هغه په وینا، په دغو انجنیرانو کې ځینې هغه افغانان هم شامل دي چې په بهر کې یې زده کړې کړې او د طالبانو له واک ته رسېدو مخکې یې له امریکايي او بریتانیايي ځواکونو سره کار کړی و.
د ترکیې کامیکاز ډرونونو ته لېوالتیا
د راپور له مخې، ایران او هند ښايي د طالبانو د ډرونونو د پروګرام یوازینۍ احتمالي سرچینې نه وي.
غفاروف ویلي، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر د ترکیې د سفر پر مهال د دغه هېواد له چارواکو سره د «کامیکاز» ډرونونو په اړه لېوالتیا ښودلې وه.
همداراز، د طالبانو د پوځ لوی درستیز قاري فصیحالدین فطرت د روان کال په جنورۍ کې په قطر کې د دفاعي ټکنالوژۍ په یوه نړیوال نندارتون کې ګډون کړی و. د راپور له مخې، نوموړي هلته د ترکیې د مصنوعي ځیرکتیا په وسیله د کنټرولېدونکو کامیکاز ډرونونو په اړه د معلوماتو د ترلاسه کولو هڅه کړې وه. د طالبانو د پوځي ډرونونو وړتیا؛ د پراختیا هڅې یې پراخې شوې
د د طالبانو د پوځي ډرونونو وړتیا د پراختیا په لړ کې د ترکیې د ډرونونو په اړه دا لېوالتیا هم د راپور له مهمو مواردو څخه ده.
طالبان د ډرونونو دوه مهم هدفونه لري
د راپور له مخې، احمد ضیا سراج، اسلامخان غفاروف او په کابل کې یوه افغان خبریال چې نه یې غوښتل نوم یې خپور شي، باور لري چې طالبان د ډرونونو د پراختیا دوه اساسي هدفونه لري.
لومړی هدف یې د خپلې پوځي وړتیا پیاوړې کول دي، څو له وسلهوالو مخالفو ډلو، په ځانګړي ډول داعش، سره مقابله وکړي.
دوهم هدف دا دی چې طالبان لږ تر لږه د یوه هوايي ځواک بڼه رامنځته کړي.
په همدې لړ کې د طالبانو د پوځي ډرونونو وړتیا د دودیز هوايي ځواک د بدیل په توګه هم مطرح شوې، په ځانګړي ډول په داسې شرایطو کې چې طالبان د الوتکو او څرخکو د ساتنې لپاره له تخنیکي ستونزو سره مخ دي.
د پخواني افغان پوځ پاتې تجهیزات
د راپور له مخې، د طالبانو له واک ته رسېدو مخکې افغان حکومت د امریکا او ائتلافي هېوادونو له خوا په میلیاردونو ډالرو پوځي مرستې ترلاسه کړې وې چې الوتکې او څرخکې هم پکې شاملې وې.
کله چې په ۲۰۲۱ کال کې امریکايي ځواکونه له افغانستانه ووتل، د میلیاردونو ډالرو په ارزښت پوځي تجهیزات په هېواد کې پاتې شول. د راپور له مخې، د دغو الوتکو او څرخکو ډېره برخه وروسته له منځه وړل شوې یا له کاره لوېدلې ده. د طالبانو د پوځي ډرونونو وړتیا؛ د پراختیا هڅې یې پراخې شوې
طالبانو د ځینو پاتې تجهیزاتو له پرزو څخه د خپلو وسایلو د ترمیم لپاره استفاده کړې او یو شمېر څرخکې لا هم د الوتنې وړ دي، خو نړیوال بندیزونه د الوتکو او څرخکو د اړتیا وړ پرزو ترلاسه کول ستونزمن کړي دي.
له پاکستان سره د کړکېچ له امله د ډرونونو کارول
د راپور یوه مهمه برخه د افغانستان او پاکستان ترمنځ وروستیو پوځي کړکېچونو ته ځانګړې شوې ده.
د راپور له مخې، پاکستان په وروستیو میاشتو کې د افغانستان دننه یو شمېر ځمکني او هوايي بریدونه کړي دي. پاکستان وايي، د دې اقدام یو مهم لامل د تحریک طالبان پاکستان یا «ټي ټي پي» فعالیتونه دي.
راپور وايي، طالبان فکر کوي چې په راتلونکي کې به هم د پاکستان له هوايي بریدونو سره مخامخ شي او ځینې شنونکي باور لري چې ښايي طالبان د دودیز هوايي ځواک پر ځای د برید کوونکو ډرونونو یوه شبکه رامنځته کړي. د طالبانو د پوځي ډرونونو وړتیا؛ د پراختیا هڅې یې پراخې شوې
په دې شرایطو کې د طالبانو د پوځي ډرونونو وړتیا د افغانستان او پاکستان ترمنځ د امنیتي کړکېچ له موضوع سره هم تړاو پیدا کوي.
پر پاکستان د ۱۶ ډرون بریدونو ادعا
راپور ادعا کوي چې د فبرورۍ او مارچ په میاشتو کې افغان طالبانو د پاکستان پر پوځي هدفونو ۱۶ ډرون بریدونه کړي دي.
د راپور له مخې، په دغو بریدونو کې تر ډېره سوداګریزې ډرون الوتکې کارول شوې وې چې د چاودېدونکو توکو د لېږد لپاره بدلې شوې او د کامیکاز په توګه استعمال شوې دي.
خو راپور وايي، تر اوسه داسې معلومات نه دي خپاره شوي چې وښيي په دغو بریدونو کې د ایران جوړې ثابت وزرې ډرون الوتکې کارول شوې دي.
د ایران او هند رول لا روښانه نه دی
راپور ټینګار کوي چې د طالبانو د ډرونونو د پروګرام د بهرنیو ملاتړ کوونکو په اړه ټولې ادعاوې تر اوسه په بشپړه توګه ثابتې شوې نه دي.
د هند د احتمالي مالي ملاتړ په اړه سراج خپله هم ویلي چې د هند حکومت له لوري د دې پروګرام د رسمي تمویل په اړه کره شواهد نشته. همداراز، د ایران د احتمالي مرستې په اړه هم د تجهیزاتو دقیق ډول او د هغوی د کارونې کچه روښانه نه ده. د طالبانو د پوځي ډرونونو وړتیا؛ د پراختیا هڅې یې پراخې شوې
په ټوله کې، راپور ښيي چې طالبان د سوداګریزو ډرونونو له بدلون، د افغان انجنیرانو له تجربو او احتمالي بهرنیو سرچینو څخه په استفادې د خپل هوايي او پوځي ظرفیت د لوړولو هڅه کوي. د طالبانو د پوځي ډرونونو وړتیا لا هم د پراختیا په پړاو کې ده او د دې پروګرام د دقیقې کچې او بهرني ملاتړ په اړه یو شمېر پوښتنې بېځوابه پاتې دي.
