امام برهانالدین مرغیناني؛ د فقهي میراث له مطالعې تر نړیوالې علمي همکارۍ
لیکنه: ښکلا ځلا
امام برهانالدین مرغیناني د حنفي فقهې له مخکښو عالمانو څخه و؛ د هغه علمي میراث او په افغانستان کې د نړیوال کنفرانس جوړېدل د څېړنو او علمي همکاریو د پراختیا مهم فرصت دی.
د ملتونو علمي عظمت یوازې د هغوی په تاریخي لاسته راوړنو نه، بلکې د پوهانو په فکري میراث، د علمي مکتبونو په روزنه او د بشري پوهې په پراختیا کې د هغوی په ونډه هم ارزول کېږي. اسلامي تمدن په فقه او حقوقو کې داسې عالمان روزلي چې آثار یې له پېړیو وروسته هم د علمي بحثونو او څېړنو برخه دي.
امام برهانالدین مرغیناني د همدې علمي بهیر له مخکښو څېرو څخه دی. نوم یې تر ډېره د حنفي فقهې له مشهور اثر «الهداية» سره تړلی دی؛ هغه اثر چې د فقهي تدریس، استدلال او د حقوقي فکر په تاریخ کې ځانګړی اهمیت لري. امام برهانالدین مرغیناني
د افغانستان د علومو اکاډمۍ له لوري د مرغیناني د علمي میراث په اړه د نړیوال کنفرانس د جوړېدو پلان د اسلامي فقهې د څېړنې، د سیمې د ګډ علمي میراث د پېژندنې او د افغانستان د علمي حضور د پیاوړتیا لپاره یو فرصت ګڼل کېدای شي. امام برهانالدین مرغیناني
خو د دې نوښت حقیقي ارزښت هغه مهال زیاتېږي چې کنفرانس یوازې د یوه تاریخي شخصیت د یادونې تر کچې محدود نه شي، بلکې د نوې پوهې د تولید، علمي څېړنو او دوامدارو سیمهییزو او نړیوالو همکاریو زمینه هم برابره کړي.
د مرغیناني ژوند، آثار او د حنفي فقهې په وده کې یې ځای
امام برهانالدین مرغیناني د شپږمې هجري پېړۍ نامتو حنفي فقیه و. هغه د ماوراءالنهر د مرغینان سیمې اوسېدونکی و، چې اوس د ازبکستان په جغرافیه کې موقعیت لري. د هغه د زېږون کال عموماً ۵۱۱ هـ ق او د وفات کال ۵۹۳ هـ ق، چې له ۱۱۹۷ میلادي کال سره سمون لري، یاد شوی دی.
مرغیناني په داسې علمي چاپېریال کې وروزل شو چې فقهي استنباط، علمي مناظرې، افتاء او د شرعي احکامو تدوین پکې پیاوړی دود درلود. د هغه ځانګړنه یوازې د فقهي مسئلو پراخه پوهه نه وه؛ بلکې د بېلابېلو اقوالو پرتله، د دلایلو بیان، د فقهي اختلافونو شننه او د احکامو منظم وړاندې کول هم د هغه د علمي کار مهمې ځانګړنې وې.
د حنفي فقهې په تاریخي بهیر کې د هغه اهمیت په دې کې هم لیدل کېږي چې د پخوانیو فقهاوو علمي میراث یې په منظم او استدلالي چوکاټ کې وړاندې کړ. له همدې امله یې آثار د فقهي تدریس، افتاء او د اسلامي حقوقي تفکر د تاریخ په څېړنه کې د پام وړ دي. امام برهانالدین مرغیناني
د هغه تر ټولو مشهور اثر «الهداية في شرح بداية المبتدي» دی. په دې اثر کې د عباداتو، معاملاتو، کورني ژوند، قضا او ګڼو نورو فقهي موضوعاتو بحثونه راغلي دي. لیکوال د حنفي مذهب اقوال بیانوي، فقهي اختلافونه رااخلي او په اړوندو ځایونو کې د نورو فقهي نظرونو او دلایلو ارزونه هم کوي. امام برهانالدین مرغیناني
همدا ځانګړنې «الهداية» د حنفي فقهې، مقایسوي فقهې او د اسلامي حقوقو د تاریخ په مطالعه کې مهم اثر ګرځولی دی.
«بداية المبتدي» د فقهي مسئلو یو منظم او لنډ متن دی چې «الهداية» یې شرح ګڼل کېږي. د دې اثر اهمیت په ځانګړي ډول د فقهي زدهکړې لپاره د مسئلو په منظم او لنډ وړاندې کولو کې دی.
«كفاية المنتهي» هم د مرغیناني له منسوبو اثارو څخه یاد شوی دی. د دې اثر د نسخو، جوړښت او له نورو فقهي آثارو سره د اړیکې کره څېړنه د فقهي ادبیاتو د تاریخ لپاره ارزښت لري.
«مختارات النوازل» د نوازل له فقهي ادبیاتو سره تړاو لري. دا ډول آثار تر ډېره له هغو عملي پېښو او مسئلو سره تړلي وي چې شرعي حکم او فتوا غواړي، له همدې امله یې څېړنه د تاریخي فقهي تطبیق او د عملي مسئلو د حل د لارو په پېژندلو کې مرسته کولای شي. امام برهانالدین مرغیناني
«التجنيس والمزيد» هم د مرغیناني په ځینو علمي نوملړونو کې یاد شوی دی. د دې اثر د متن، خطي نسخو او علمي نسبت لا کره څېړنه کولای شي د حنفي فقهي ادبیاتو د پراختیا په اړه نور معلومات وړاندې کړي. امام برهانالدین مرغیناني
د دغو آثارو معاصر اهمیت یوازې تاریخي نه دی. د اسلامي حقوقو تاریخي مفاهیم، د فقهي استنباط لارې او د حقوقي فکر د پرمختګ بهیر د همدې میراث له لارې په ژوره توګه مطالعه کېدای شي.
نړیوال کنفرانس څنګه د افغانستان علمي دریځ پیاوړی کولای شي؟
د امام برهانالدین مرغیناني د علمي میراث په اړه نړیوال کنفرانس افغانستان ته زمینه برابرولای شي چې د اسلامي تمدن د ګډ علمي تاریخ په څېړنه او معرفي کې خپله ونډه پراخه کړي.
دا کنفرانس د «الهداية» د استدلالي تګلارې، د فقهي احکامو د ترجیح، فقهي اختلافونو او د اسلامي حقوقو د تاریخي پرمختګ په اړه د تخصصي څېړنو او بحثونو زمینه برابرولای شي. امام برهانالدین مرغیناني
له ازبکستان او د منځنۍ اسیا له نورو علمي بنسټونو سره ګډې څېړنې هم مهمې دي. د خطي نسخو پېژندنه، د استادانو تبادله او ګډې علمي پروژې کولای شي د سیمې د مشترک علمي میراث مطالعه لا پراخه کړي.
د مرغیناني فقهي آثار د تړونونو، معاملاتو، ملکیت او قضایي موضوعاتو د تاریخي مفاهیمو د څېړلو لپاره هم مواد وړاندې کوي. دغه میراث د معاصرو حقوقي مسئلو لپاره د مقایسوي څېړنې د یوه تاریخي چوکاټ په توګه مطالعه کېدای شي.
د ځوانو څېړونکو روزنه باید د کنفرانس له مهمو موخو څخه وي. د عربي متونو د لوستلو، خطي نسخو د څېړلو، علمي لیکنې او د مآخذونو د کره کارونې په برخو کې روزنیز پروګرامونه د افغانستان د علمي کادرونو په پیاوړتیا کې مرسته کولای شي.
څوژبنۍ خپرونې هم د دې بهیر بله مهمه برخه ده. که علمي څېړنې په پښتو، دري، عربي او انګلیسي ژبو خپرې شي، د مرغیناني د میراث په اړه ترسره شوې څېړنې به نړیوالو علمي کړیو ته د رسېدو پراخ فرصت ومومي.
دغه ډول کنفرانسونه د علمي ډیپلوماسۍ لپاره هم زمینه برابرولای شي. د پوهانو، پوهنتونونو او څېړنیزو بنسټونو اړیکې هغه مهال اوږدمهاله پایله لرلای شي چې له غونډې وروسته په ګډو پروژو او دوامدارو علمي همکاریو بدلې شي.
خو یوازې د «نړیوال کنفرانس» نوم او د بهرنیو مېلمنو ګډون نړیوال علمي اعتبار نه شي تضمینولای. د مقالو لپاره باید روښانه، تخصصي او عادلانه ارزونیز نظام موجود وي او د حنفي فقهې، مقایسوي فقهې، اسلامي حقوقو، تاریخ او خطي نسخو متخصصان په واقعي علمي بحثونو کې ونډه واخلي.
د کنفرانس مقالې باید علمي ارزونه وویني او د باوري خپرنیزو معیارونو له مخې خپرې شي. ورسره د مرغیناني د آثارو د خطي نسخو، بېلابېلو چاپونو او مآخذونو د پېژندنې لپاره ګډه څېړنیزه پروژه هم پیلېدای شي.
د علمي خپلواکۍ ساتل، د مآخذونو امانتداره کارونه، د علمي غلا مخنیوی او د څېړنیزو پایلو کره ارزونه باید د دغه بهیر بنسټیز اصول وي.
د افغانستان د علومو اکاډمۍ لپاره به دا هم مهمه وي چې فعالیت یوازې تر کنفرانس پورې محدود نه کړي. له غونډې وروسته د څو کلونو لپاره علمي پلان، د استادانو تبادله، ګډې څېړنې، د ځوانانو روزنه او له نړیوالو علمي بنسټونو سره دوامدارې اړیکې کولای شي د کنفرانس اغېز اوږدمهاله کړي.
په پای کې، د مرغیناني علمي میراث د اسلامي فقهې او حقوقو د تاریخ یوه مهمه برخه ده. «الهداية» یې د حنفي فقهي استدلال، فقهي اختلافونو او حقوقي مفاهیمو د مطالعې لپاره مهم اثر دی او نور منسوب آثار یې هم د فقهي ادبیاتو د تاریخ د لا ژورې څېړنې اړتیا لري.
که د افغانستان د علومو اکاډمۍ دا نړیوال کنفرانس د علمي معیارونو، مستندو څېړنو او دوامدارو همکاریو پر بنسټ پر مخ یوسي، نو د یوه عالم د میراث له معرفي کولو ورهاخوا د افغانستان د علمي هویت، سیمهییزو اړیکو او نړیوال علمي حضور د پیاوړتیا لپاره هم اغېزناک ګام کېدای شي. امام برهانالدین مرغینانيامام برهانالدین مرغیناني
