د هېواد ازادي؛ افغانستان په تېرو سلو کلونو کې له سیاسي، ټولنیزو او اقتصادي بدلونونو ډک تاریخ تجربه کړی دی. د شلمې پېړۍ په پیل کې د هېواد ازادي د افغانانو تر ټولو ستره هیله وه او همدا هیله د غازي امان الله خان د واکمنۍ له پیل سره په حقیقت بدله شوه.
امان الله خان په ۱۹۱۹ کال کې د افغانستان د بشپړې خپلواکۍ اعلان وکړ او د هېواد د عصري کولو لپاره یې پراخ اصلاحات پیل کړل. خو د هغه نهه کلنه واکمني له پراخو بدلونونو سره سره پای ته ورسېده.
نن، له یوې پېړۍ وروسته، د هېواد ازادي، دولت جوړونه، اقتصادي ځانبسياینه او ټولنیز بدلونونه لا هم د افغانستان له مهمو بحثونو څخه ګڼل کېږي. د همدې لپاره د امان الله خان د واکمنۍ ارزونه د افغانستان د اوسني او راتلونکي سیاست د درک لپاره ځانګړی اهمیت لري.
د هېواد ازادي او د امان الله خان واک ته رسېدل
امان الله خان د خپل پلار امیر حبیب الله خان له وژل کېدو وروسته واک ته ورسېد. هغه په کابل کې د پاچاهۍ تر اعلان وروسته د افغانستان د خپلواکۍ خبره هم مطرح کړه.
که څه هم افغانستان په هغه وخت کې د بریتانوي ځواکونو تر مستقیم اشغال لاندې نه و، خو د هېواد بهرنۍ چارې د بریتانیا تر اغېز لاندې وې.
امان الله خان د خپلواکۍ د ترلاسه کولو لپاره پوځي چمتووالی ونیو او د قبایلي ځواکونو په ملاتړ یې د ډیورنډ کرښې هاخوا سیمو ته پوځ واستاوه.
افغان ځواکونو په لومړیو عملیاتو کې ځینې سیمې ونیولې، خو بریتانوي پوځ د جلال اباد او کابل پر ځینو برخو هوايي بریدونه وکړل.
بریتانیا ولې د افغانستان خپلواکي ومنله؟
د لومړۍ نړیوالې جګړې له پای وروسته بریتانیا له ګڼو ستونزو سره مخ وه. د جګړې اقتصادي او پوځي لګښتونو دغه هېواد کمزوری کړی و.
له بلې خوا، په هند کې د خپلواکۍ غورځنګونه پیاوړي شوي وو او بریتانوي چارواکو وېره لرله چې د افغانستان او هند ازادي غوښتونکي به له یو بل سره یوځای شي. خو د افغانستان خپلواکۍ اخیستو د انګلیس نورو مستعمرو ته هم د ازادۍ یا خپلواکۍ فکر ورکړ.
همدې شرایطو بریتانیا دې ته اړ کړه چې د افغانستان خپلواکي ومني.
په دې توګه، د هېواد ازادي په ۱۹۱۹ کال کې د افغانستان د معاصر تاریخ تر ټولو مهمه لاسته راوړنه وګرځېده.
امان الله خان او د پان اسلامیزم پړاو
د امان الله خان د واکمنۍ لومړی پړاو د ۱۹۱۹ او ۱۹۲۳ کلونو ترمنځ د اسلامي فکر تر اغېز لاندې تېر شو.
د روسیې د هغه وخت مشر ولادیمیر لینین د افغانستان خپلواکي ومنله او اماني حکومت ته یې د اسلامي یووالي د پیاوړتیا مشوره ورکړه.
په همدې دوره کې امان الله خان د «غازي» لقب ترلاسه کړ او د اسلامي نړۍ د یووالي ملاتړ یې کاوه.
د دولت جوړونې او عصري کېدو اصلاحات
د امان الله خان د واکمنۍ دویم پړاو د اصلاحاتو او ملت جوړونې دوره وه.
هغه په ۱۹۲۳ کال کې د افغانستان لومړنی اساسي قانون تصویب کړ او د عصري دولت د جوړولو لپاره یې پراخ ګامونه واخیستل.
د هغه د اصلاحاتو مهمې برخې دا وې:
د لومړي اساسي قانون تصویب.
له بېلابېلو هېوادونو سره د ډیپلوماتیکو اړیکو جوړول.
د رسنیو پراختیا.
د ښوونې او روزنې پراختیا.
د اجباري زده کړو او پوځي خدمت طرحه.
د اداري جوړښتونو عصري کول.
د هېواد ازادي او د عصري ادارو جوړول
د هېواد ازادي وروسته، امان الله خان د دولتي ادارو په جوړولو تمرکز وکړ.
هغه د ملي اقتصاد وزارت، د ټرانسپورټ اداره، د کرنې اداره، د صنعت اداره او د لاسي صنایعو بنسټونه جوړ کړل.
د دې تر څنګ، د هېواد د اقتصادي ودې لپاره یې د صنعت او سوداګرۍ د پراختیا هڅې هم پیل کړې.
په ۱۹۲۲ کال کې د صنایعو قانون تصویب شو.
د دغه قانون له مخې:
د وسپنې د ویلې کولو فابریکه جوړه شوه.
د وسلو د تولید مرکزونه جوړ شول.
د صابون او غوړیو تولید پیل شو.
د ډبرو سکرو د پروسس فابریکې رامنځته شوې.
د سیمنټو د تولید بنسټ کېښودل شو.
دا ټول اقدامات د دې لپاره وو چې افغانستان پر خپلو کورنیو امکاناتو متکي شي.
د اصلاحاتو پر وړاندې کورني مخالفتونه
سره له دې چې امان الله خان د هېواد د پرمختګ لپاره هڅې کولې، خو د هغه اصلاحات له پراخ مخالفت سره مخ شول.
په خوست او پکتیا کې پاڅونونه پیل شول او نږدې دوه کاله یې دوام وکړ.
د تاریخ لیکونکو په وینا، د دغو پاڅونونو ځپل حکومت ته میلیونونه پونډه زیان واړاوه.
په همدې موده کې د دولت کلنی عاید شاوخوا دوه نیم میلیونه پونډه و، خو د اصلاحاتو لګښتونه تر دې څو برابره زیات وو.
اروپایي سفر او د اصلاحاتو دویم پړاو
امان الله خان په ۱۹۲۷ کال کې اروپا او د منځني ختیځ ځینې هېوادونه وکتل.
هغه په ایټالیا، فرانسه، جرمني او بریتانیا کې د عصري حکومتولۍ بېلابېل ماډلونه ولیدل.
د اکسفورډ پوهنتون هغه ته افتخاري دوکتورا ورکړه او د پوهنتون مشر هغه ته د «ختیځ لمر» لقب ورکړ.
وروسته هغه ترکیې ته ولاړ او له مصطفی کمال اتاترک سره یې ولیدل.
دغه سفر د امان الله خان پر افکارو ژور اغېز وکړ.
د ښځو حقونه او ټولنیز بدلونونه
له اروپایي سفر وروسته امان الله خان د ټولنیزو اصلاحاتو نوی پړاو پیل کړ.
هغه:
د ښځو د حجاب د محدودولو پرېکړه وکړه.
د نارینه وو لپاره یې لوېدیځ لباس دود کړ.
د څو ودونو د محدودولو هڅه یې وکړه.
د مشروطه نظام د پیاوړتیا لپاره یې د پارلمان د جوړولو طرحه وړاندې کړه.
خو دغو پرېکړو د دیني عالمانو، قومي مشرانو او دودیزو ټولنو سخت غبرګونونه راوپارول.
د امان الله خان د واکمنۍ سقوط
د امان الله خان د واکمنۍ د سقوط په اړه بېلابېل نظرونه موجود دي.
ځینې څېړونکي د افغانستان دودیزه ټولنه د اصلاحاتو د ناکامۍ اصلي لامل ګڼي.
ځینې نور بیا د بریتانیا لاسوهنې ته اشاره کوي.
خو درېیم نظر دا دی چې د امان الله خان اصلاحات له اقتصادي واقعیتونو سره برابر نه وو.
هغه غوښتل چې یو بېوزلی هېواد په ډېر لنډ وخت کې عصري کړي، خو د دې لپاره کافي اقتصادي سرچینې او بنسټونه موجود نه وو.
پایله
د هېواد ازادي د افغانستان په معاصر تاریخ کې یو مهم فصل دی او غازي امان الله خان د همدې تاریخي بدلون اصلي څېره ګڼل کېږي.
که څه هم د هغه د اصلاحاتو ډېری پروګرامونه بشپړ نه شول، خو د عصري دولت جوړونې، اقتصادي پراختیا، اداري اصلاحاتو او ټولنیزو بدلونونو لپاره یې بنسټیز ګامونه واخیستل. د هېواد ازادي د هېواد ازادي د هېواد ازادي
نن هم د امان الله خان تجربې د افغانستان لپاره مهم درسونه لري؛ ځکه د د هېواد ازادي یوازې د بهرني نفوذ پای ته رسول نه دي، بلکې د یوه پیاوړي دولت، قوي اقتصاد او باثباته ټولنې جوړول هم د خپلواکۍ مهم عناصر ګڼل کېږي.
