د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر ۱۱مې له بریدونو ۲۵ کاله تېرېږي، خو هغه شبکه چې د دغو بریدونو مسوولیت ورسره تړل کېږي، په بشپړه توګه له منځه نه ده تللې.
القاعده د اسامه بن لادن د وخت له متمرکز سازمان څخه په داسې شبکې بدله شوې چې د بېلابېلو سیمو سیمهییزې څانګې، متحدې ډلې او د هغې له نظریې الهام اخیستونکي کسان لري. د دې بدلون له امله د نننۍ القاعدې اندازه او نفوذ د ۲۰۰۱ کال له وضعیت سره په مستقیم ډول نه شي پرتله کېدای.
د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶ کال د بندیزونو د څار ډلې په وروستي راپور کې ویل شوي چې د القاعده او داعش اړوند ګواښ لا هم څو-مرکزي او پېچلی دی. راپور زیاتوي چې القاعده لا هم د بهرنیو بریدونو د ترسره کولو ارمان لري، په داسې حال کې چې په افریقا کې د دې شبکې اړوندې ډلې د ځینو سیمو د کنټرول لپاره خپل فعالیت پراخوي.
القاعده څه ده؟
القاعده د ۱۹۸۰مو کلونو په وروستیو کې د اسامه بن لادن او د هغه د ملګرو له خوا رامنځته شوه. د افغانستان د شوروي ضد جګړې په جریان کې د بېلابېلو عربي جنګیالیو د تنظیم او ملاتړ تجربې د دې شبکې د جوړېدو له مهمو شالیدونو څخه وې.
شبکې وروسته خپل تمرکز له افغانستانه بهر پراخ کړ او د امریکا، لویدیځو هېوادونو او د هغو د متحدو حکومتونو پر ضد یې د وسلهوالو بریدونو نظریه او جوړښت رامنځته کړ.
په ۱۹۹۸ کال کې په کینیا او تانزانیا کې د امریکا پر سفارتونو بریدونو، چې له ۲۲۰ ډېر کسان یې ووژل، القاعده د نړیوال امنیت په بحث کې یوه مهمه وسلهواله شبکه وګرځوله.
د سپټمبر ۱۱مه؛ د نړۍ د امنیت د بدلون ورځ
د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر په ۱۱مه ۱۹ کسانو څلور مسافر وړونکې الوتکې وتښتولې.
دوه الوتکې د نیویارک د نړیوال سوداګریز مرکز پر برجونو ولګېدې، یوه د امریکا د دفاع وزارت پر پنټاګون ولګېده او څلورمه الوتکه په پنسلوانیا کې وروسته له هغې ولوېده چې د الوتکې سپرلیو د کنټرول د بېرته نیولو هڅه وکړه. د سپټمبر ۱۱مې ۲۵ کاله وروسته القاعده چېرته ده؟
په دغو بریدونو کې نږدې ۳۰۰۰ کسان ووژل شول.
د سپټمبر ۱۱مې بریدونو نه یوازې د امریکا امنیتي تګلاره بدله کړه، بلکې د افغانستان جګړه، د ترهګرۍ ضد نړیوال کمپاین او په ګڼو هېوادونو کې د امنیتي قوانینو پراختیا یې هم له ځان سره راوړه.
د سپټمبر ۱۱مې وروسته څه پېښ شول؟
امریکا د ۲۰۰۱ کال په اکتوبر کې پر افغانستان برید وکړ. د طالبانو حکومت نسکور شو او القاعده له خپلو پخوانیو مرکزونو څخه وشړل شوه.
د همدې کال په وروستیو کې د القاعدې یو شمېر جنګیالي د تورې بوړې سیمې ته ولاړل. اسامه بن لادن له دې عملیاتو وتښتېد او تر نږدې یوې لسیزې پورې د امریکا له ځواکونو پټ پاتې شو. د سپټمبر ۱۱مې ۲۵ کاله وروسته القاعده چېرته ده؟
په ۲۰۱۱ کال کې امریکايي ځانګړو ځواکونو د پاکستان په ایبټاباد کې د هغه پر استوګنځي عملیات وکړل او بن لادن ووژل شو.
د بن لادن له مرګ سره د القاعدې مرکزي مشرتابه ته ستره ضربه ورسېده، خو شبکه ورسره ختمه نه شوه.
د بن لادن ځای ناستی ایمن الظواهري هم په ۲۰۲۲ کال کې په کابل کې د امریکا د بېپیلوټه الوتکې په برید کې ووژل شو.
له بن لادن وروسته د القاعدې مشري
د الظواهري له وژل کېدو وروسته د القاعدې د مرکزي مشرتابه په اړه لا هم د روښانه او عامه معلوماتو کچه محدوده ده.
سیف العدل، چې د القاعدې له پخوانیو لوړپوړو مشرانو څخه دی، په پراخه کچه د دې شبکې د بالفعل مشر په توګه یادېږي؛ خو د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶ کال راپور ټینګار کوي چې د هغه د بالفعل رهبرۍ په اړه لا هم پوښتنې شته. د سپټمبر ۱۱مې ۲۵ کاله وروسته القاعده چېرته ده؟
دا وضعیت د القاعدې د اوسني جوړښت یوه مهمه ځانګړنه څرګندوي: شبکه تر ډېره هڅه کوي چې د یوه واحد او په اسانۍ پېژندل کېدونکي مشر پر ځای د سیمهییزو څانګو او غیرمتمرکز جوړښتونو له لارې خپل فعالیت ته دوام ورکړي.
القاعده ولې له منځه لاړه نه شوه؟
د سپټمبر ۱۱مې وروسته د امریکا او متحدانو پوځي عملیات د القاعدې مرکزي جوړښت ته درانه زیانونه ورسول.
خو د شبکې د پای ته رسېدو پر ځای د هغې جوړښت ورو ورو بدل شو.
په عراق، یمن، شمالي افریقا، سوریه، سومالیا او د افریقا په ساحلي سیمه کې سیمهییزې ډلې راڅرګندې شوې. ځینې له القاعدې سره رسمي بیعت لري او ځینې نورې د هغې له نظریې او تجربې څخه الهام اخلي. د سپټمبر ۱۱مې ۲۵ کاله وروسته القاعده چېرته ده؟
په دې بدلون کې یوه مهمه ځانګړنه دا وه چې د القاعدې مرکزي مشرتابه پر ځای سیمهییزو څانګو ته د فعالیت پراخه ساحه پاتې شوه.
په افریقا کې د القاعدې نوی مرکز
د ۲۰۲۶ کال د ملګرو ملتونو د څار راپور له مخې، د القاعدې اړوندې ډلې په افریقا کې د دې شبکې د اوسني نفوذ له مهمو ستنو څخه دي.
په ځانګړي ډول جماعة نصرة الإسلام والمسلمين (JNIM) په ساحلي سیمه کې د خپلې جغرافیایي ساحې د پراخولو هڅې کوي. د ملګرو ملتونو په راپور کې ویل شوي چې دې ډلې د مالي د پلازمېنې باماکو پر شاوخوا د تېلو د رسولو فشار زیات کړی او د برمته کولو له لارې یې د عاید سرچینې هم پراخې کړې دي.
په سومالیا کې الشباب هم د القاعدې له شبکې سره تړلې له مهمو ډلو څخه ده.
له همدې امله، که څه هم د القاعدې مرکزي سازمان د ۲۰۰۱ کال په څېر ځواکمن او متمرکز نه دی، د هغې سیمهییزې اړیکې په ځینو افریقايي سیمو کې د پام وړ پاتې دي. د سپټمبر ۱۱مې ۲۵ کاله وروسته القاعده چېرته ده؟
القاعده او اسلامي دولت؛ متحدان که سیالان؟
د ۲۰۱۰مو کلونو په لومړیو کې د القاعدې تر ټولو ستره ننګونه یوازې د امریکا او نورو دولتونو پوځي فشار نه و.
د دې شبکې له داخلي چاپېریال څخه اسلامي دولت راڅرګند شو.
ابوبکر البغدادي د القاعدې له مشرۍ سره له اختلاف وروسته خپله جلا ډله پیاوړې کړه او په ۲۰۱۴ کال کې یې په عراق او سوریه کې د «خلافت» اعلان وکړ.
وروسته د القاعدې او اسلامي دولت ترمنځ سخت فکري او پوځي رقابت رامنځته شو.
اسلامي دولت په عراق او سوریه کې خپله پراخه سیمهییزه واکمني له لاسه ورکړه، خو په افریقا او نورو سیمو کې یې اړوندې ډلې لا هم فعالیت کوي.
د دواړو شبکو ترمنځ سیالي د وسلهوالو ډلو د جلب، سیمې او نفوذ پر سر په ځینو افریقايي هېوادونو کې لا هم لیدل کېږي.
سوریه؛ د القاعدې له څانګې تر سیاسي بدلون پورې
په سوریه کې د القاعدې اړوند النصره جبهه د کورنۍ جګړې پر مهال یوه مهمه وسلهواله ډله وه.
دې ډلې وروسته له القاعدې څخه رسمي جلاوالی اعلان کړ او خپل نوم او سیاسي جوړښت یې بدل کړ.
د دې بهیر پایله دا وه چې د ډلې پخوانی مشر احمد الشرع، چې د ابو محمد الجولاني په نوم هم پېژندل کېده، په ۲۰۲۴ کال کې د بشار الاسد د حکومت له نسکورېدو وروسته د سوریې په نوي سیاسي جوړښت کې مرکزي رول ته ورسېد. د سپټمبر ۱۱مې ۲۵ کاله وروسته القاعده چېرته ده؟
دا بدلون د دې لپاره مهم دی چې ښيي د القاعدې اړوندې شبکې یوازې د پوځي جګړې له لارې نه، بلکې د سیاسي او سیمهییزو بدلونونو له لارې هم د بدلېدو هڅه کړې ده.
افغانستان؛ د القاعدې لپاره لا هم مهم ځای
افغانستان د سپټمبر ۱۱مې د تاریخ له امله د القاعدې په بحث کې ځانګړی ځای لري.
د امریکا له وتلو او د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغانستان د ترهګرو ډلو په اړه اندېښنې بېرته زیاتې شوې.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت په خپل وروستي خپور شوي ترهګرۍ ضد راپور کې ویلي چې القاعده په افغانستان کې ټیټ پروفایل ساتي او د دې ډلې اصلي عملیات د ۲۰۰۱ کال راهیسې تر ټولو ټیټې کچې ته رسېدلي دي. د سپټمبر ۱۱مې ۲۵ کاله وروسته القاعده چېرته ده؟
خو همدغه راپور وايي چې القاعده او اړوندې ډلې لا هم په سیمه کې حضور لري.
په ۲۰۲۲ کال کې د القاعدې مشر ایمن الظواهري په کابل کې د امریکا په برید کې ووژل شو؛ دا پېښه د دې ادعاوو لپاره مهمه وه چې د القاعدې لوړپوړو کسانو لږ تر لږه په یوه پړاو کې په افغانستان کې د اوسېدو توان درلود.
د افغانستان په اړه د ملګرو ملتونو وروستي راپورونه هم د ترهګرو ډلو د حضور او د سیمې د امنیتي وضعیت په اړه اندېښنې مطرح کوي.
پاکستان او د سیمې امنیت
د افغانستان وضعیت یوازې د دې هېواد په پولو پورې محدود نه دی.
د پاکستان او افغانستان ترمنځ پوله د تحریک طالبان پاکستان، القاعدې اړوندو ډلو او نورو وسلهوالو ډلو د فعالیتونو له امله د سیمې د امنیت په بحث کې مهمه پاتې شوې ده.
خو د القاعدې او تحریک طالبان پاکستان ترمنځ باید مستقیمه برابري ونه شي؛ دواړه جلا جوړښتونه او جلا سیمهییز اهداف لري، که څه هم د دوی ترمنځ تاریخي او عملیاتي اړیکې د څېړونکو د بحث موضوع پاتې دي. د سپټمبر ۱۱مې ۲۵ کاله وروسته القاعده چېرته ده؟
نننۍ القاعده څومره پیاوړې ده؟
د نننۍ القاعدې ځواک د ۲۰۰۱ کال د القاعدې په څېر نه دی.
د بن لادن په وخت کې مرکزي مشرتابه، روزنیز کمپونه، مالي شبکې او نړیوال عملیاتي ظرفیت د شبکې د جوړښت مهمې برخې وې.
نن ورځ مرکزي جوړښت کمزوری دی، د لوړپوړو مشرانو پر وړاندې د هدفمند عملیاتو فشار زیات دی او د اسلامي دولت په څېر سیالې ډلې هم د جهادي چاپېریال د نفوذ لپاره سیالي کوي.
خو د دې پر ځای چې القاعده په بشپړه توګه له منځه ولاړه شي، هغې خپل جوړښت بدل کړی دی.
د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶ کال ارزونه ښيي چې القاعده لا هم د بهرنیو بریدونو ارمان لري او په بېلابېلو سیمو کې د هغې اړوندې ډلې د پام وړ فعالیت لري.
همدا وجه ده چې د القاعدې د ځواک ارزونه یوازې د مرکزي مشرتابه د غړو یا د افغانستان د حضور له شمېرلو سره نه شي کېدای.
د سپټمبر ۱۱مې ۲۵ کاله وروسته؛ القاعده چېرته ده؟
د سپټمبر ۱۱مې له بریدونو ۲۵ کاله وروسته القاعده نه هغه واحد سازمان دی چې اسامه بن لادن یې رهبري کاوه او نه هم داسې شبکه ده چې په بشپړه توګه له منځه تللې وي.
د هغې مرکزي مشرتابه کمزوری شوی، ګڼ لوړپوړي مشران یې وژل شوي او د ۲۰۰۱ کال په څېر د نړیوالو بریدونو د تنظیم ظرفیت یې محدود شوی دی.
خو د هغې نظریاتي میراث او سیمهییزې شبکې لا هم په ځینو سیمو کې فعالې دي.
افریقا، په ځانګړي ډول د ساحل سیمه او سومالیا، د القاعدې د اړوندو ډلو د اوسني فعالیت له مهمو مرکزونو څخه دي. افغانستان بیا د دې شبکې د تاریخي مرکز په توګه لا هم د نړیوال امنیت په بحث کې مهم دی. د سپټمبر ۱۱مې ۲۵ کاله وروسته القاعده چېرته ده؟
له همدې امله د سپټمبر ۱۱مې ۲۵مه کلیزه یوازې د یوه تاریخي برید د یادولو موضوع نه ده؛ دا د دې پوښتنې د بیا مطرح کولو فرصت هم دی چې څنګه یوه شبکه، چې د نړۍ د تر ټولو لویو پوځي او استخباراتي عملیاتو هدف وګرځېده، وکولای شول خپل جوړښت بدل کړي او له سیمهییزو څانګو سره تر نن ورځې پورې خپل حضور وساتي. د سپټمبر ۱۱مې ۲۵ کاله وروسته القاعده چېرته ده؟
لنډ ځواب دا دی: القاعده کمزورې شوې، بدله شوې، خو ورکه شوې نه ده. د سپټمبر ۱۱مې ۲۵ کاله وروسته القاعده چېرته ده؟
