د هرمز تنګي کړکېچ او د جګړې دریمه اوونۍ: ټرمپ له ناټو غړو څخه د بیړنۍ مرستې غوښتنه وکړه

په منځني ختیځ کې د هرمز تنګي د کړکېچ او د جګړې دریمه اوونۍ روانه ده. ډونالډ ټرمپ د انرژۍ د بحران د مخنیوي لپاره له ناټو او متحدینو مرسته غوښتې ده. بشپړ راپور دلته ولولئ.

په منځني ختیځ کې وروستیو نښتو او پوځي تحرکاتو نړیوال وضعیت خورا پېچلی کړی دی او د نړۍ ترټولو مهمې سوداګریزې لارې یې له جدي خطر سره مخ کړې دي. اوس چې د جګړې دریمه اوونۍ روانه ده، د نړۍ په کچه د انرژۍ او تیلو بحران د خرابېدو او لا پراخېدو په لور روان دی. د دې ناوړه اقتصادي او امنیتي وضعیت پر مهال، د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ اعلان کړی چې واشنګټن د هرمز تنګي د خلاصولو او د دې مهمې اوبلارې د ساتنې لپاره له خپلو نړیوالو متحدینو سره جدي اړیکې نیولې دي. هغه ټینګار کړی چې د هرمز تنګي امنیت باید یوازې د امریکا مسوولیت نه وي، بلکې هغه هېوادونه هم باید خپله ونډه واخلي چې خپلې سوداګریزې ګټې پکې لري او اقتصاد یې پرې ولاړ دی.

د متحدینو رول او د جګړې دریمه اوونۍ

ټرمپ په خپلو تازه څرګندونو کې له نورو هېوادونو په کلکه غوښتنه کړې ده چې د خپلو اقتصادي ګټو لپاره لاس په کار شي. هغه ویلي: «زه غوښتنه کوم چې دا هېوادونه راشي او د خپلې خاورې او خپلو ګټو ساتنه وکړي، ځکه چې دا د دوی خاوره ده؛ هغه ځای دی چېرې چې د دوی انرژي او تیل چمتو کېږي.» په داسې حال کې چې د جګړې دریمه اوونۍ مخ په وړاندې ځي، ټرمپ زیاته کړې چې امریکا تر اوسه پورې له شاوخوا اوو هېوادونو سره، چې په عمده توګه د ناټو (NATO) سازمان غړي دي، خبرې کړې دي. که څه هم امریکا ځینې مثبت ځوابونه ترلاسه کړي دي، خو د ټرمپ په وینا، لا تر اوسه هېڅ کوم هېواد داسې کلکه او عملي ژمنتیا نه ده ښودلې چې په سیمه کې د روان بحران د حل لپاره کافي وي. دغه بې تفاوتی د امریکا ولسمشر غوسه کړی دی.

ناټو ته خبرداری په داسې حال کې چې د جګړې دریمه اوونۍ دوام لري

ټرمپ په خپلو خبرو کې د ناټو پر غړو کلکه نیوکه کړې او ویلي یې دي چې امریکا تل د ناټو پرېکنده ملاتړ کړی دی او په اوکراین کې یې هم پراخې مالي او پوځي مرستې کړې دي. هغه په طعنې سره ټینګار وکړ: «دا به ډېره په زړه پورې وي چې وګورو کوم هېواد له موږ سره مرسته نه کوي، په دې کوچني ګام کې چې د هرمز تنګي خلاص وساتي.» هغه خبرداری ورکړی چې که ناټو په دې حساسه مسله کې له امریکا سره همکاري ونه کړي، نو د دې سازمان لپاره به «ډېر بد» راتلونکی په تمه وي. دا خبرداری په داسې وخت کې ورکول کېږي چې د جګړې دریمه اوونۍ د نړۍ د تیلو پر مارکېټونو او د نړیوال اقتصاد پر ثبات ژور سیوری غوړولی دی او اروپايي هېوادونه یې له انفلاسیون سره مخ کړي دي.

د چین دریځ او د ایران ګواښونه

د امریکا ولسمشر د خپلو خبرو په یوه بله برخه کې د نړۍ ستر اقتصادي ځواک، چین ته هم اشاره کړې ده. هغه یادونه کړې چې چین خپل ۹۰ سلنه تیل له همدې لارې یعنې هرمز تنګي څخه ترلاسه کوي. ټرمپ وویل: «شاید دوی به مرسته وکړي، او شاید دوی به ونه کړي.» سربېره پر دې، ټرمپ یو ځل بیا ادعا کړې چې د ایران سمندري ځواکونه په بشپړه توګه ویجاړ شوي دي. خو هغه دا هم خبرداری ورکړی چې که څه هم د دوی سمندري ځواک له منځه تللی، مګر یوازې یو څو ماینونه به د هرمز تنګي د ګډوډولو او سوداګرۍ د درولو لپاره کافي وي. دا ګواښونه ښيي چې د جګړې دریمه اوونۍ لا هم له ناڅرګندو پوځي خطرونو او د ماینونو له ګواښ سره مل ده، چې کولای شي د ملیاردونو ډالرو سوداګري فلج کړي.

اقتصادي اغېزې او د جګړې دریمه اوونۍ

دا تندې څرګندونې او پرله پسې ګواښونه په داسې حال کې کېږي چې د مارچ میاشتې له پیل راهیسې د هرمز مهم تنګی په بشپړه توګه تړل شوی او یا یې تګ راتګ سخت محدود شوی دی. د دې وضعیت له امله په نړیوالو بازارونو کې د تیلو بیې په بې ساري ډول لوړې شوې او د یوه بېلر تیلو بیه له ۱۰۰ امریکايي ډالرو څخه پورته شوې ده، چې دا د مصرف کوونکو هېوادونو لپاره یو لوی ګوزار دی. د انرژۍ دغه بحران په داسې وخت کې زور اخیستی چې د جګړې دریمه اوونۍ هېڅ داسې نښې نه لري چې ژر دې پای ته ورسېږي او وضعیت دې عادي حالت ته وګرځي. په ورته مهال کې ځینو لویو هېوادونو لکه جاپان او اسټرالیا په زغرده اعلان کړی چې دوی د اوس لپاره منځني ختیځ ته د خپلو جنګي کښتیو د لېږلو هېڅ پلان نه لري. د دې هېوادونو دا پرېکړه د دې ښکارندویي کوي چې نړیواله ټولنه په دې شخړه کې د مستقیمې ښکېلتیا څخه ډډه کوي او حالات نور هم پېچلي کېږي.