ذایقه یا د خوند احساس د انسان له مهمو حواسو څخه دی، خو د خوړو د خوند پېژندلو بهیر تر هغه ډېر پېچلی دی چې د لسیزو لپاره په درسي کتابونو کې ښودل کېده.
پخوا داسې انګېرل کېده چې د ژبې هره برخه یوازې د یوه ځانګړي خوند د پېژندلو دنده لري. د ژبې سر د خوږ، شاته برخه د تریخ، مخکیني اړخونه د مالګین او شاتني اړخونه د تروه خوند لپاره ځانګړي بلل کېدل.
دغه تصور دومره عام شوی و چې د نړۍ په ګڼو درسي کتابونو کې د ژبې یوه رنګه نقشه خپرېده او زدهکوونکو ته به د همدې نقشې پر بنسټ د خوندونو په اړه درس ورکول کېده. ذایقه یا د خوند احساس؛ انسان څنګه د خوړو خوند پېژني؟
په ځینو ښوونځیو کې به زدهکوونکو د بورې او مالګې محلولونه هم جوړول او د ژبې پر بېلابېلو برخو به یې څڅول، څو په عملي ډول د ژبې د نقشې نظریه وازمويي.
خو وروسته علمي څېړنو څرګنده کړه چې د انسان د خوند اخیستلو سیستم په دې ساده بڼه کار نه کوي.
ذایقه یا د خوند احساس یوازې د ژبې په یوې برخې پورې تړلی نه دی
د ژبې د خوندونو د مشهورې نقشې د رامنځته کېدو ریښې د شلمې پېړۍ لومړیو ته رسېږي.
الماني ساینسپوه ډیویډ پولي هانیګ په ۱۹۰۱ کال کې د یو شمېر کسانو د ژبې پر بېلابېلو برخو د خوندونو ازموینې وکړې. هغه غوښتل معلومه کړي چې د ژبې کومې برخې د خوند پر وړاندې زیات حساسیت لري.
هانیګ دې پایلې ته ورسېد چې د ژبې د بېلابېلو برخو ترمنځ د خوند پر وړاندې د حساسیت لږ توپیر موجود دی. د هغه د څېړنې له مخې، د ژبې سر او ځینې اړخونه د خوندونو پر وړاندې تر نورو برخو لږ څه حساس وو. ذایقه یا د خوند احساس؛ انسان څنګه د خوړو خوند پېژني؟
خو هانیګ دا ادعا نه وه کړې چې د ژبې هره برخه یوازې یو ځانګړی خوند پېژندلای شي.
ستونزه وروسته هغه مهال رامنځته شوه چې د هغه د څېړنې پایلې د ژبې د یوې نقشې په بڼه تعبیر شوې. له دې نقشې داسې برداشت وشو چې ګواکې خوږ، تریخ، مالګین او تروه خوندونه د ژبې په بشپړ ډول جلا برخو کې پېژندل کېږي.
د فلوریډا پوهنتون د خوند د حس څېړونکي سټیفن مانګر په ګډون څېړونکو ویلي چې د دې مشهورې نقشې په خپرېدو کې د ارواپوه ایډوین بورینګ د تفسیرونو ونډه هم وه. ذایقه یا د خوند احساس؛ انسان څنګه د خوړو خوند پېژني؟
بورینګ د ادراک او انساني حواسو په اړه څېړنې کولې. هغه وروسته په یوه کتاب کې د ژبې د بېلابېلو برخو او خوندونو یوه نقشه وړاندې کړه.
همدغه نقشه وروسته په ګڼو درسي کتابونو کې خپره شوه او د اوږدې مودې لپاره داسې تدریس کېده لکه د ژبې هره برخه چې یوازې د یوه ټاکلي خوند لپاره ځانګړې شوې وي.
بورینګ یوازې د خوند په برخه کې څېړنې نه کولې. په ۱۹۱۷ کال کې یې له خپلې مېرمنې سره یوه بله تجربه هم کړې وه چې ګډونوال به یې د شپې په بېلابېلو وختونو کې راویښول او ترې پوښتل کېدل چې د ساعت اټکل وکړي.
د دوی د څېړنې له مخې، ډېرو ګډونوالو د وخت اټکل له شاوخوا یوې تر ۱۵ دقیقو توپیر سره کړی و.
انسان پنځه بنسټیز خوندونه څنګه پېژني؟
اوسني علمي معلومات ښيي چې د ژبې بېلابېلې برخې د بېلابېلو خوندونو په پېژندلو کې برخه اخیستلای شي. په دې معنی، خوږ خوند یوازې د ژبې په سر او تریخ خوند یوازې د ژبې په شاته برخه کې نه پېژندل کېږي.
د خوند اخیستلو حجرې یوازې د ژبې په یوه کوچنۍ برخه کې هم نه دي راټولې شوې. د خوند غوټۍ د ژبې پر بېلابېلو برخو سربېره د خولې او ستوني په اړوندو برخو کې هم موندل کېږي.
انسان پنځه بنسټیز خوندونه پېژني: خوږ، تریخ، تروه، مالګین او امامي.
امامي جاپاني نوم دی چې نږدې مانا یې «خوندور» ده. دا خوند په ځانګړي ډول له هغو خوړو سره تړاو لري چې ځینې امینو اسیدونه، په ځانګړي ډول ګلوټامیټ، لري. ذایقه یا د خوند احساس؛ انسان څنګه د خوړو خوند پېژني؟
د ذایقه یا د خوند احساس په بهیر کې د خوند غوټۍ اساسي رول لري. د انسان په خوله کې زرګونه د خوند غوټۍ موجودې دي او په دغو غوټیو کې حسي حجرې د خوړو کیمیاوي ځانګړتیاوې تشخیصوي.
په پخوانیو اټکلونو کې د انسان د خوند د غوټیو شمېر شاوخوا اته زره ښودل شوی، خو حقیقي شمېر یې له یوه کس څخه بل ته توپیر کولای شي.
د هر خوند لپاره ځانګړي اخیستونکي
د اوږدې مودې لپاره دا پوښتنه موجوده وه چې د خوند په غوټیو کې موجودې حسي حجرې څنګه د خوږ، تریخ، تروه، مالګین او امامي خوند ترمنځ توپیر کوي.
د کالیفورنیا پوهنتون په سان ډیاګو کې د چارلس زوکر په مشرۍ څېړونکو د دې پوښتنې د ځواب لپاره د خوند د اخیستونکو پر پېژندلو کار وکړ.
د کلونو څېړنو په ترڅ کې د خوږ، تریخ، تروه او امامي خوندونو په پېژندلو کې د ښکېلو حجرو او اخیستونکو په اړه مهمې موندنې وشوې.
مالګین خوند بیا تر یوه وخته د څېړونکو لپاره ستونزمن پاتې شو. په ۲۰۱۰ کال کې د څېړونکو یوې ډلې د مالګین خوند په پېژندلو کې د مهمو حجروي لارو په اړه نور شواهد وړاندې کړل.
په دې توګه روښانه شوه چې د خوندونو پېژندنه یوازې د ژبې د جغرافیایي برخو موضوع نه ده، بلکې د ځانګړو حجرو، اخیستونکو، اعصابو او مغز ترمنځ د اړیکې پایله ده. ذایقه یا د خوند احساس؛ انسان څنګه د خوړو خوند پېژني؟
خوند څنګه له ژبې څخه مغز ته رسېږي؟
کله چې خواړه خولې ته ننوځي، په خوړو کې موجود کیمیاوي مواد د خوند له اړوندو حجرو سره تعامل کوي.
دغه حجرې بیا عصبي پیغامونه رامنځته کوي. پیغامونه د سر د ځانګړو اعصابو له لارې مغز ته لېږدول کېږي.
د ژبې مخکینۍ او شاتنۍ برخې د خوند معلومات د بېلابېلو عصبي لارو له لارې مغز ته رسوي. همدا عصبي شبکه د دې سبب کېږي چې انسان د خوړو خوند وپېژني.
څېړنو دا هم ښودلې چې که د خوند یوه عصبي لاره اغېزمنه شي، نورې لارې ښايي لا هم د ځینو خوندونو د پېژندلو وړتیا وساتي.
له همدې امله، د خوند اخیستل یوازې د ژبې کار نه دی. ژبه د خوړو کیمیاوي ځانګړتیاوې معلوموي، اعصاب یې معلومات انتقالوي او مغز دغه معلومات شنني.
مغز څنګه د خوږ او تریخ ترمنځ توپیر کوي؟
د ساینسپوهانو لپاره یوه بله مهمه پوښتنه دا وه چې مغز څنګه د بېلابېلو خوندونو پیغامونه له یو بل څخه جلا کوي.
په ۲۰۱۵ کال کې د کولمبیا پوهنتون یوې څېړنیزې ډلې د موږکانو پر مغز څېړنې وکړې. څېړونکو داسې عصبي حجرې وموندلې چې د بېلابېلو خوندونو پر وړاندې ځانګړي غبرګونونه ښيي.
د دغو څېړنو پایلې د دې نظریې ملاتړ کوي چې د خوند پېژندنه له ژبې څخه تر مغزه پورې د ځانګړو عصبي لارو له لارې تنظیمېږي.
یعنې کله چې یو انسان خواږه خواړه خوري، یوازې د ژبې یوه ځانګړې نقطه یې نه تشخیصوي؛ د خوند اخیستونکو حجرو، اعصابو او مغز ترمنځ یوه بشپړه لړۍ فعالیت کوي.
ولې د ژبې پخوانۍ نقشه ناسمه ده؟
د ژبې په بېلابېلو برخو کې د خوند پر وړاندې د حساسیت لږ توپیرونه شته، خو دغه توپیرونه دومره لوی نه دي چې ووایو یوه برخه یوازې خوږ او بله یوازې تریخ خوند پېژني.
د بېلګې په توګه، که د ژبې پر اړونده برخه خواږه مواد کېښودل شي، انسان یې خوند پېژندلای شي، حتی که هغه ځای د پخوانۍ نقشې له مخې د «خوږ خوند سیمه» نه وي.
همدا خبره د تریخ، مالګین، تروه او نورو بنسټیزو خوندونو په اړه هم صدق کوي.
له همدې امله، د ذایقه یا د خوند احساس په اړه اوسنی علمي تصور دا دی چې د ژبې ګڼې برخې د خوندونو په پېژندلو کې برخه لري، خو د حساسیت کچه یې لږ توپیر کولای شي. ذایقه یا د خوند احساس؛ انسان څنګه د خوړو خوند پېژني؟
د خوند بشپړ احساس بیا یوازې په ژبه نه تمامېږي. مغز د ژبې او نورو حسي سرچینو معلومات سره یوځای کوي او په پایله کې انسان د خوړو خوند تجربه کوي.
نو هغه مشهوره نقشه چې ژبه په خوږ، تریخ، مالګین او تروه برخو وېشي، د خوند اخیستلو د سیستم کره انځور نه وړاندې کوي.
